AQSh fuqarosi uçun Özbekistondagi meros: ota-ona kvartirasi, muddatlar, sotiş va pulni çiqariş

AQSh fuqarosi Özbekistondagi ota-onasining kvartirasini meros qilib olişi mumkin: köçmas mulkka merosxörlik şu mulk joylaşgan mamlakat — Özbekiston huquqi böyiça belgilanadi (Fuqarolik kodeksining 1199-moddasi), çet elliklar esa qonunlarda yoki xalqaro şartnomalarda belgilangan hollar bundan mustasno, mamlakatda fuqarolik huquq layoqatidan fuqarolar bilan teng foydalanadilar (FK 1169-modda). Amaldagi FKda merosni qabul qiliş uçun alohida muddat yöq: huquq meros qoldiruvçi vafot etgan kundan boşlab vujudga keladi (1145-modda), olti oy esa notarius, odatda, guvohnomani undan oldin bermaydigan muddatdir (1146-modda). Meros qolgan kvartirani mulkda saqlab qolişni taqiqlovçi norma tekşirilgan hujjatlarda topilmadi (2026-yil noyabr holatiga köra), biroq töğridan-töğri ruxsat ham yöq: PF-101-son Farmondagi çet elliklarga oid normalar sotib oliş haqida yozilgan. Yer bilan boşqaça: agar çet ellikda yer uçastkasiga mulk huquqi vujudga kelgan bölsa, uçastka olti oy içida begonalaştirilişi lozim (O‘RQ-728-son Qonunning 33-moddasi).

Qisqaça

• Özbekiston huquqi. Köçmas mulk u joylaşgan joy huquqi böyiça meros qilib olinadi (FK 1199-modda; «Notariat töğrisida»gi Qonunning 89-moddasi).
• Muddatlar. FKda merosni qabul qiliş muddati yöq; olti oy — guvohnoma, odatda, undan oldin berilmaydigan muddat (1146-modda). Şunga qaramay, çöziş xavfli: sizsiz merosni bölib yuborişlari mumkin (1151-modda).
• AQShdan ham mumkin. Notarius arizani poçta orqali qabul qiladi, lekin imzoni tasdiqlaşni yoki şaxsan kelişni talab qiladi (Reglamentning 23-bandi); AQSh hujjatlari apostil bilan kerak.
• Kvartira va yer uçastkali uy — turli holatlar. Kvartira uçun taqiq topilmadi; mulkdagi uçastka uçun çet ellikda vujudga kelgan mulk huquqini olti oy içida begonalaştiriş haqida norma bor. Sotib oliş haqida: AQSh fuqarolarining Özbekistonda köçmas mulk sotib olişi.
• Soliqlar. Yaqin qarindoşdan olingan meros Soliq kodeksining 378-moddasiga köra soliqqa tortilmaydi, ammo norezidentning bazasi imtiyozlarsiz hisoblanadi (366-modda) va masala oçiq qolmoqda. Sotişdan norezident 12% tölaydi (382-modda).
• Pulni çiqariş. Pul ötkaziş kafolati (O‘RQ-598-son Qonunning 17-moddasi) investorlarga berilgan; masalani bank hujjatlar böyiça hal qiladi.

Qaysi huquq qöllaniladi

Meros oçilgan joy — meros qoldiruvçining oxirgi doimiy yaşaş joyi (FK 1117-modda). Agar ota yoki ona çet elda yaşagan bölsa, Reglamentning (VMQ 726-son qaroriga 5-ilova) 21-bandi Özbekistonning huquqiy yordam töğrisidagi xalqaro şartnomalariga yöllanma beradi; AQSh bilan şartnomani tekşirmadik.

Kimlar meros qilib oladi

Meros oçilgan paytda hayot bölgan fuqarolar merosxör bölişi mumkin (1118-modda); merosxörning fuqaroligi maqolada tilga olinmaydi. Vasiyatnoma bölmasa, birinçi navbatda meros qoldiruvçining bolalari, eri (xotini) va ota-onasi teng uluşlarda oladi (1135-modda). Mehnatga layoqatsiz va voyaga yetmagan yaqinlar vasiyatnoma mazmunidan qatʼi nazar qonun böyiça tegişli uluşning kamida yarmini oladi (1142-modda). Qarang: merosxörlarning navbati. Mol-mulk bölinayotganda vafotidan oldin uç yil davomida marhum bilan birga yaşaganlar boşqalarga ularning uluşlarini qoplab, turar joyni oliş huquqiga ega (1153-modda).

Muddatlar: qonunda aslida nima yozilgan

Özbekistonning amaldagi FKsida «olti oy içida qabul qilmagan — huquqini yöqotgan» degan qoida yöq. Qonundagi muddatlar quyidagiça:

FKning 1145- va 1146-moddalarining rasmiy özbekça matni ham xuddi şuni aytadi. «Notariat töğrisida»gi Qonunning 56-moddasi «qonunda belgilangan merosni qabul qiliş muddati»ni tilga oladi, ammo amaldagi FK bunday muddatni nomlamaydi.

AQShdagi merosxör uçun bu nimani anglatadi:

• FKda na merosni qabul qiliş muddati, na uni tiklaş tartibi bor, şuning uçun olti oyni ötkazib yuborişning özi huquqdan mahrum qilmaydi. Notarius keçiktirib berilgan arizani qanday rasmiylaştirişini oldindan aniqlaymiz.
• Keçikiş xavfi boşqada: boşqa merosxörlar guvohnoma olib, huquqni röyxatdan ötkazişi mumkin, meros esa sizsiz bölinişi mumkin (1151-modda); guvohnoma allaqaçon boşqa şaxsga berilgan bölsa, nizo sudda daʼvo bilan hal qilinadi (Plenum 5-son qarorining 18-bandi). Şuning uçun arizani dastlabki oylarda topşirgan maʼqul.

AQShdan merosni qanday qabul qiliş

Tartib — guvohnoma beriş reglamenti (VMQ 726-son qaroriga 5-ilova, 2020-yil 18-noyabr, özbekça matn) va «Notariat töğrisida»gi Qonun böyiça.

• Notarius — meros oçilgan joy böyiça (FK 1146-modda), yaʼni meros qoldiruvçining oxirgi yaşaş joyi böyiça (Reglamentning 19-bandi).
• Meros işi. Iş oçilmagan bölsa, notarius merosxörlar doirasi körsatilgan holda meros işini oçiş haqidagi arizani qabul qiladi (Reglamentning 23-bandi). Çet ellik şaxsi milliy pasport böyiça aniqlanadi (14-band), guvohnomada uning fuqaroligi, manzili va STIRi körsatiladi (20-band).
• Qabul qiliş haqidagi ariza. Notarius huzurida şaxsan yoki poçta orqali: bunday ariza imzosi tasdiqlanmagan bölsa ham qabul qilinadi, lekin merosxörga arizani notarius, Özbekiston konsuli yoki «Notariat töğrisida»gi Qonunning 26-moddasida körsatilgan mansabdor şaxs tasdiqlagan holda yuboriş yoki şaxsan keliş haqida xabarnoma yuboriladi (Reglamentning 23-bandi). Videokonferensaloqa orqali tasdiqlaşni qonun ruxsat etadi (34-modda), qöllanilişini notarius hal qiladi.
• Hujjatlar. Odatda: merosxörlarning tuğilganlik haqidagi guvohnomalari (familiya özgargan bölsa — nikoh haqidagi guvohnoma), meros qoldiruvçining tuğilganlik, nikoh va vafot haqidagi guvohnomalari, yaşaş joyi haqidagi maʼlumotnoma va kadastr maʼlumotnomasi (Reglamentning 29-bandi). Çet eldagi fuqarolik holati dalolatnomalari apostil bölsa haqiqiy hisoblanadi (FK 1173-modda; «Notariat töğrisida»gi Qonunning 91-moddasi).
• Apostil. Konvensiya AQShda 1981-yil 15-oktabrdan, Özbekistonda 2012-yil 15-apreldan amal qiladi (Gaaga konferensiyasi); AQSh organi ştatga va hujjatga boğliq (röyxat).
• Işonçnoma. Vakilning vakolatlarini notarius tekşiradi (Reglamentning 17-bandi); işonçnomaning şakli va amal qiliş muddati — u berilgan mamlakat huquqi böyiça (FK 1182-modda); merosdan voz keçiş — faqat bunday vakolat işonçnomada alohida körsatilgan bölsa (1147-modda). Qarang: meros işini yuritiş uçun işonçnoma haqida va AQShdan işonçnoma haqida.
• Guvohnoma. Taqiq, xat yoki garov reyestrida kreditorlar huquqlari haqida yozuv bölsa, guvohnoma beriş ular bekor qilingunça töxtatiladi; garov (ipoteka) bölsa, guvohnomani garovga oluvçining roziligi bilan beriş mumkin (Reglamentning 34-bandi).
• Röyxatdan ötkaziş. Merosni qabul qiliş davlat röyxatidan ötkazilişi lozim bölgan köçmas mulk bilan bitimlarga kiradi (FK 111-modda); huquqni röyxatdan ötkazişni sotişdan oldin rejalaştiring.

AQSh va Özbekiston hujjatlarida ismlar köpinça turliça yozilgan (otasining ismi, transliteratsiya, qizlik familiyasi): buni apostildan oldin aniqlang.

Çet ellik meros qolgan kvartirani özida saqlab qola oladimi

Hujjatlarda nima topdik.

• Uy-joy kodeksi, agar qonunda yoki xalqaro şartnomada boşqaça belgilanmagan bölsa, çet elliklarga ham qöllaniladi (2-modda) va merosni uy-joy oliş asosi sifatida çet elliklarga oid şartlarsiz nomlaydi (22-modda). Lekin xuddi şunday şartsiz oldi-sotdi ham nomlangan, uni çet elliklar uçun PF-101-son Farmon çeklaydi, şuning uçun bitta 22-modda ruxsat hisoblanmaydi.
• FK çet elliklarga fuqarolar bilan teng huquq layoqatini beradi, qonunlarda yoki xalqaro şartnomalarda belgilangan hollar bundan mustasno (1169-modda). Notariuslar reglamenti çet ellik merosxör nomiga guvohnoma berişni töğridan-töğri nazarda tutadi (20-band), lekin kvartiraning keyingi taqdiri haqida jim.
• 2022-yil 8-apreldagi PF-101-son Farmon (3-band) va notariuslar reglamentining 32¹-bandi çet elliklarning yangi obyektlarni sotib olişi haqida gapiradi; meros haqida — bir oğiz ham yöq.

Hujjatlarda nima yöq. Çet ellikning meros qolgan kvartirani özida saqlab qolişini taqiqlovçi norma topmadik, şuningdek töğridan-töğri ruxsat va uni qandaydir muddatda sotiş majburiyati ham yöq. Bu qonunning jimligi, kafolat emas: qarorni notarius va kadastr organi qabul qiladi, ularning AQSh pasporti böyiça pozitsiyasini topşirişdan oldin yozma ravişda aniqlaymiz. PF-5611-son Farmon böyiça yaşaş guvohnomasi sotib oliş bilan boğliq; meros qolgan kvartira haqida unda heç narsa aytilmagan.

Kvartira va yer uçastkali uy.

Şuning uçun uy böyiça avval reyestrdan uçastka qaysi huquqda yozilganini aniqlaymiz va O‘RQ-728-son Qonunning 33-moddasidagi muddatni notarius va kadastr boşqaça tasdiqlamagunça xavf deb hisoblaymiz. Şuningdek qarang: yer uçastkasini meros qilib oliş va mulk huquqini qayta rasmiylaştiriş.

Özbekistondagi soliqlar

Meros oliş. Soliq kodeksi 378-moddasining 11-bandi jismoniy şaxslardan meros böyiça olingan daromadlarni soliqqa tortilmaydigan daromadlarga kiritadi; köçmas mulk böyiça istisno yaqin qarindoş bölmagan şaxslarga tegişli, bola va ota-ona esa yaqin qarindoşlardir (60-modda). Lekin 378-modda 54-bob «Soliq imtiyozlari»da turadi, norezidentning bazasi esa soliq imtiyozlarisiz hisoblanadi (366-moddaning 2-bandi). Matnning öziga köra bu 11-bandga ham, 7-bandga ham (uy-joyni 36 oydan keyin sotiş) tegişli. Izoh topmadik, şuning uçun soliqqa tortilişini ham, tortilmasligini ham tasdiqlamaymiz va masalani bitimdan oldin tekşiramiz.

Egalik qiliş. Maydoni 200 kv. m gaça bölgan kvartiralar uçun mol-mulk soliği — kadastr qiymatining 0,36% (Soliq kodeksining 420 va 422-moddalari); meros böyiça olingan mulk uçun — merosxörda mulk huquqi vujudga kelgan oydan boşlab (423-modda).

Sotiş. Mol-mulkni sotişdan olingan daromad — sotiş narxining hujjatlar bilan tasdiqlangan uni oliş qiymatidan oşgan qismi; köçmas mulk böyiça tasdiqlovçi hujjat bölmasa, sotiş narxi bilan kadastr qiymati örtasidagi musbat farq daromad deb eʼtirof etiladi (375-moddaning 4-bandi). Norezidentning bunday daromadlari uçun stavka — 12% (382-moddaning 3-bandi). Meros qolgan kvartira uçun «oliş qiymati» nima hisoblanişini kodeks töğridan-töğri aytmaydi; bitimdan oldin soliq organidan izoh söraymiz. Hisob-kitob — AQSh fuqarolari uçun norezidentning köçmas mulkdan soliqlari maqolasida.

Sotiş va pulni AQShga çiqariş

Sotiş. Kvartira yoki turar uy oldi-sotdi şartnomasini notarius tasdiqlaydi va davlat röyxatidan ötkazadi (FK 488-modda), huquqning ötişi ham röyxatdan ötkaziladi (481-modda).

Özbekistondagi pul. Norezidentlar Özbekistonda xorijiy valyutada ham, sömda ham bank hisobvaraqlarini oçişga haqli (O‘RQ-573-son Qonunning 13-moddasi). Hisobvaraqni masofadan oçiş mumkinmi, bu bankka boğliq: talablarni oldindan aniqlaymiz.

AQShga ötkaziş. Köçmas mulkni sotiş kapital harakati operatsiyalariga kiritilgan (O‘RQ-573-son Qonunning 16-moddasi), banklar valyuta operatsiyalarini özlari talab qiladigan hujjatlar taqdim etilganda amalga oşiradi (20-modda). Norezidentning tuşumni çet elga ötkazişga umumiy huquqini qonun nomlamaydi. O‘RQ-598-son Qonunning 17-moddasidagi kafolat investorlarga, yaʼni foyda oliş maqsadida mablağ kiritganlarga berilgan; merosxör bu taʼrifga kirmasligi mumkin. Şuning uçun pulni çiqariş kafolatlanmagan: bank, ehtimol, merosga bölgan huquq töğrisidagi guvohnomani, oldi-sotdi şartnomasini va soliq tölanganini tasdiqlovçi hujjatni söraydi, uning pozitsiyasini oldindan aniqlaymiz.

Amerika tomoni. AQSh soliqlari böyiça maslahat bermaymiz: amerika qismini AQShdagi soliq maslahatçingiz yuritadi; biz u uçun hujjatlarni tayyorlaymiz. IRS maʼlumotlariga köra, AQSh rezidenti bölmagan çet ellikdan (nonresident alien) yoki çet el meros massasidan (foreign estate) meros (bequest) olgan amerikalik şaxs (U.S. person), agar soliq yili davomida jami summa 100 000 AQSh dollaridan oşsa, buni 3520-şaklning IV qismida aks ettiradi (IRS). Agar amerikalik şaxsning xorijdagi moliyaviy hisobvaraqlarida kalendar yilning istalgan paytida jami 10 000 AQSh dollaridan köp mablağ bölgan bölsa, FBAR hisoboti topşiriladi (IRS).

Agar siz hali Özbekiston fuqarosi bölsangiz

Özbekiston öz fuqarolarining xorijiy fuqaroligini tan olmaydi (O‘RQ-610-son Qonunning 12-moddasi); ixtiyoriy ravişda xorijiy fuqarolikni oliş özbek fuqaroligini yöqotiş asosi hisoblanadi (25-moddaning «d» bandi), biroq Prezident qaroriga qadar fuqaroning majburiyatlari saqlanadi (12-moddaning 2-qismi), şuning uçun Özbekiston uçun siz, ehtimol, fuqarosiz; O‘RQ-573-son Qonunga köra rezidentlar qatoriga çet eldagi fuqarolar ham kiritilgan (6-modda). Qarang: AQSh pasportli sobiq Özbekiston fuqarosi; maqomni notariusga murojaat qilişdan oldin aniqlaymiz.

Odatiy xatolar

• Olti oydan keyin huquq yöqoladi deb hisoblaş yoki boşqa merosxörlar mol-mulkni bölib olayotgan paytda yillar davomida heç narsa topşirmaslik.
• Hujjatlarni apostilsiz yoki ism imlosi turliça holda yuboriş.
• Uy ostidagi uçastkani va O‘RQ-728-son Qonunning 33-moddasidagi muddatni hisobga olmaslik.

Pactum qanday yordam beradi

• Meros huquqini va obyektni tekşiramiz: merosxörlar doirasi, kvartira yoki uçastkali uy, xatlar va garovlar; notariusning pozitsiyasini yozma ravişda aniqlaymiz.
• AQShda apostil uçun röyxat, imzolaşdan oldin tekşiriladigan işonçnoma matni va notariusga ariza tayyorlaymiz.
• Merosni qabul qiliş, guvohnoma, huquqni röyxatdan ötkaziş va zarur bölsa, vakil orqali sotişni olib boramiz.
• Norezident soliğini hisoblaymiz, AQShga ötkaziş uçun bank uçun hujjatlar töplamini va AQShdagi soliq maslahatçingiz uçun hujjatlarni tayyorlaymiz.

Pactum — yuridik platforma, köçmas mulk agentligi emas: bizda sotuvga qöyilgan obyektlar yöq, biz merosxör va mulkdor tomonida işlaymiz. Xorijiy mijoz bilan şartnoma ikki tilli, rus va ingliz tillarida; hisob-faktura AQSh dollarida beriladi va SWIFT orqali tölanadi; şartnoma tarafi — «PACTUM-AI CA» MChJ (PACTUM-AI CA LLC). Narx masala tahlil qilingandan keyin aytiladi. Yurist konsultatsiyasidan boşlaş mumkin: 60 daqiqa, 300 000 söm, summa xizmat narxiga hisobga olinadi. Qaror notarius, bank, kadastr yoki migratsiya organi tomonidan qabul qilinadi, natijani vaʼda qilmaymiz. Sotib oliş haqida: AQSh fuqarolarining Özbekistonda köçmas mulk sotib olişi.

Telefon +998 78 113 81 01, Telegram, info@pactum.uz, ofis: Toşkent, Afrosiyob köçasi, 21.

Köp beriladigan savollar

AQSh fuqarosi Özbekistonda kvartirani meros qilib olişi mumkinmi?

Ha. Çet elliklar qonunlarda yoki xalqaro şartnomalarda belgilangan hollar bundan mustasno, fuqarolik huquq layoqatidan fuqarolar bilan teng foydalanadilar (FK 1169-modda), bunday mol-mulk böyiça notarial harakatlar esa Özbekiston qonunçiligi böyiça amalga oşiriladi («Notariat töğrisida»gi Qonunning 89-moddasi).

Merosni qanday muddatda qabul qiliş kerak?

FKda alohida muddat yöq: huquq vafot etgan kundan vujudga keladi (1145-modda), guvohnoma olti oydan oldin berilmaydi (boşqa merosxörlar bölmasa — undan oldin, 1146-modda), unga murojaat qiliş muddatini esa qonun çeklamaydi (Oliy sud Plenumining 5-son qarorining 18-bandi). Şunga qaramay, çözmaslik kerak: sizsiz merosni bölib yuborişlari mumkin (1151-modda).

Çet ellik meros qolgan kvartirani özida saqlab qola oladimi?

Töğridan-töğri taqiq topmadik, töğridan-töğri ruxsat ham yöq: PF-101-son Farmon va Reglamentning 32¹-bandi sotib oliş haqida gapiradi. Qarorni notarius va kadastr organi qabul qiladi; ularning pozitsiyasini topşirişdan oldin aniqlaymiz.

Agar yer uçastkali uy meros qolgan bölsa-çi?

Uçastka mulkda bölsa, töğridan-töğri norma bor: çet ellikda vujudga kelgan uçastkaga mulk huquqi olti oy içida begonalaştirilişi lozim, aks holda uçastka davlatga ötadi (O‘RQ-728-son Qonunning 33-moddasi). Umrbod meros qilib qoldiriladigan egalik qiliş huquqidagi uçastka uçun töğridan-töğri norma yöq — iş böyiça tekşiramiz.

Meros Özbekistonda soliqqa tortiladimi?

Aniq javob yöq: yaqin qarindoşlar uçun meros soliqqa tortilmaydi (Soliq kodeksi 378-moddasining 11-bandi), ammo norezidentning bazasi soliq imtiyozlarisiz hisoblanadi (366-modda). Bitimdan oldin tekşiramiz.

Sotişdan tuşgan pulni AQShga çiqariş mumkinmi?

Kafolat yöq: masalani bank hujjatlar böyiça hal qiladi. Ötkazma kafolati (O‘RQ-598-son Qonunning 17-moddasi) investorlarga berilgan, köçmas mulkni sotiş esa kapital harakati operatsiyasidir (O‘RQ-573-son Qonunning 16-moddasi).

Manbalar

• Fuqarolik kodeksi, ikkinçi qism (V va VI bölimlar)
• Fuqarolik kodeksi, ikkinçi qism, özbekça rasmiy matn
• Oliy sud Plenumining 2011-yil 20-iyuldagi 5-son qarori — meros huquqiga oid qonunçilikni qöllaş töğrisida
• Fuqarolik kodeksi, birinçi qism (111-modda)
• «Notariat töğrisida»gi 343-I-son Qonun
• VMQ 726-son, 18.11.2020, notariuslar reglamenti (özbekça matn)
• Uy-joy kodeksi
• Yer kodeksi
• O‘RQ-728-son Qonun — qişloq xöjaligiga möljallanmagan yer uçastkalarini xususiylaştiriş töğrisida
• Soliq kodeksi
• O‘RQ-573-son Qonun — valyutani tartibga soliş töğrisida
• O‘RQ-598-son Qonun — investitsiyalar töğrisida
• O‘RQ-610-son Qonun — fuqarolik töğrisida
• PF-101-son Farmon, 08.04.2022
• PF-5611-son Farmon, 05.01.2019
• Gaaga konferensiyasi: Apostil konvensiyasining holati
• Gaaga konferensiyasi: AQShning apostil organlari
• IRS: Gifts from foreign person
• IRS: FBAR

Hujjatlar lex.uz böyiça keltiriladi; maʼlumot 2026-yil noyabr holatiga dolzarb va yakka tartibdagi yuridik yoki soliq maslahati hisoblanmaydi.