YPX inspektori jarimasi: bayonnoma va qarorni qachon shikoyat qilish mumkin

2026-yil oktyabr holatiga yo‘l-patrul xizmati (YPX) inspektori solgan jarima ustidan qaror nusxasi olingan kundan e’tiboran 10 kun ichida shikoyat qilinadi (MJtK 316-moddasi): yuqori turuvchi organga, jinoyat ishlari bo‘yicha tuman (shahar) sudiga (315-modda) yoki my.gov.uz orqali elektron tarzda — bu xizmat inspektorlar bayonnomalari bo‘yicha qarorlarni ham qabul qiladi (VMQ-382). Bayonnoma va qarorni quyidagi hollarda shikoyat qilish mumkin: yo‘l harakati qoidalari (YHQ) buzilganda bayonnoma summadan qat’i nazar majburiy bo‘lsa-da, u tuzilmagan (283-moddaning 1-qismi); unda majburiy ma’lumotlar yoki huquqlar tushuntirilgani haqida yozuv yo‘q (281-modda); qarorni shu modda bo‘yicha vakolati bo‘lmagan xodim chiqargan (248-moddaning 2-qismi); bayonnoma dislokatsiyadan tashqarida, mobil videokamerasiz yoki asbob sertifikatisiz tuzilgan (VMQ-975); ish xabardor qilinmasdan ko‘rilgan; isbotlaringiz bayonnomaga zid; huquqbuzarlik kunidan bir yil o‘tgan.

Qisqacha

• Shikoyat muddati: qaror nusxasi olingan kundan 10 kun (316-modda). YHQ buzilganligi uchun jarimani to‘lash muddati — qaror chiqarilgan kundan 60 kun (332-moddaning 2-qismi).
• Bayonnoma majburiy — kamera qayd etgan hollardan tashqari YHQning har qanday buzilishida. Bayonnomasiz jarima faqat joyida va faqat siz huquqbuzarlikka e’tiroz bildirmasangiz qo‘llanilishi mumkin.
• Sakkiz asos MJtK, Oliy sud Plenumining 35-son qarori va VMQ-975 ga tayanadi. Eng ishonchlisi — hujjatlarning o‘zidan ko‘rinib turgan dalillar.
• Bayonnomadagi mayda xato o‘z-o‘zidan kuchsiz dalil: bekor qilish uchun jiddiy buzilishlar kerak (321-moddaning 2-qismi).
• Isbotlarni xodimdan talab qilib olish mumkin: ko‘krak kamerasi yozuvi, dislokatsiya haqidagi ma’lumot, asbob sertifikati.
• Qayerga: my.gov.uz (bitta urinish), yuqori turuvchi organ yoki sud. Jarima ballari va haydovchilik huquqidan mahrum bo‘lish xavfi bo‘lsa, sud ishonchliroq.
• 50 foiz chegirma 15 kun ichida to‘lash uchun beriladi, shikoyat qilinsa, undan mahrum bo‘linadi (332¹-moddaning 2-qismi).

Bayonnoma va qaror: farqi nimada

Ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi bayonnomani inspektor joyida tuzadi. Bu nima sodir bo‘lgani haqidagi hujjat, jazo to‘g‘risidagi qaror emas. Bayonnoma ishni ko‘rib chiquvchi organga 3 sutka ichida yuboriladi (282-moddaning 1-qismi), organ esa uni olgan kundan e’tiboran 15 kun ichida ishni ko‘radi (305-moddaning 1-qismi). Jarima to‘g‘risidagi qaror — bu qaror; uni MJtK 248-moddasi bunday huquq bergan mansabdor shaxs chiqaradi. Huquqbuzarliklarning bir qismi bo‘yicha qarorni YPX inspektorining o‘zi chiqarishga haqli (bu haqda quyida).

Shikoyat qarorga nisbatan beriladi (314-modda). Bayonnomaning kamchiliklari — shikoyat ichidagi dalillar: bayonnoma qoidabuzarlik bilan tuzilgan bo‘lsa, qaror asosiga qo‘yilgan isbotlarni qonunda belgilangan tartibda olingan deb hisoblab bo‘lmaydi (276-modda). Qaror nusxasi 3 kun ichida tilxat bilan topshiriladi yoki yuboriladi (311-moddaning 2–3-qismlari), shikoyat uchun 10 kun aynan shu nusxa olingan kundan boshlanadi.

Bayonnoma qachon majburiy

O‘RQ-985 bilan kiritilgan o‘zgartishlarga ko‘ra, yo‘l harakati qoidalarini buzganlik uchun bayonnoma jarima miqdoridan qat’i nazar tuziladi; istisno — kameralar qayd etgan huquqbuzarliklar (283-moddaning 1 va 4-qismlari). Bayonnomasiz jarima faqat huquqbuzarlik sodir etilgan joyda va faqat shaxs huquqbuzarlikka e’tiroz bildirmasa qo‘llaniladi (283-modda). VMQ-975 bilan tasdiqlangan Nizom bunday rasmiylashtirishga faqat 138-moddaning 1–3-qismlari, ya’ni piyodalar huquqbuzarliklari bo‘yicha yo‘l qo‘yadi (21–22-bandlar).

Bundan ikki xulosa chiqadi:

• haydovchiga YHQ bo‘yicha bayonnomasiz jarima solingan bo‘lsa va bu kamera bo‘lmasa, bu kuchli dalil (283-moddaning 1-qismi);
• agar o‘zingiz rozi bo‘lib, jarimani joyida e’tirozsiz to‘lagan bo‘lsangiz, shikoyat uchun pozitsiya kuchsiz: bu holda bayonnoma tuzilmaydi, joyida undiriladigan jarimaning ijrosini esa shikoyat to‘xtatmaydi (318-moddaning 1-qismi).

Bayonnomada nima bo‘lishi kerak

MJtK 281-moddasiga ko‘ra bayonnomada quyidagilar ko‘rsatiladi:

• tuzilgan sana va joy, tuzuvchining lavozimi va F.I.Sh.;
• bayonnoma kimga nisbatan tuzilgan bo‘lsa, o‘sha shaxs haqidagi ma’lumotlar;
• huquqbuzarlik joyi, vaqti va mohiyati;
• javobgarlikni nazarda tutuvchi norma;
• guvohlar va jabrlanuvchilar, agar ular bo‘lsa;
• shaxsning tushuntirishlari;
• imzolar, shaxs imzolashdan bosh tortgan bo‘lsa — bu haqda yozuv.

Shaxsga uning MJtK 294-moddasidagi huquqlari tushuntiriladi va bu haqda bayonnomaga yozuv kiritiladi (281-moddaning 4-qismi). Bayonnomada tushuntirishlaringiz uchun joy bor: rozi bo‘lmasangiz, buni o‘sha yerga qisqacha yozib qo‘ying.

Oliy sud Plenumining 35-son qarori oqibatlarini tushuntiradi. Bayonnoma vakolatsiz shaxs tomonidan tuzilgan bo‘lsa, unda majburiy ma’lumotlar bo‘lmasa, shaxs materiallar bilan tanishtirilmagan, nusxa olmagan yoki unga 294-moddadagi huquqlar tushuntirilmagan bo‘lsa, sud bayonnomani qaytaradi (Plenumning 35-son qarori, 7-band). Shaxs huquqlarining buzilishi qarorni bekor qilish uchun asos, shaxsning o‘zi esa aybsizligini isbotlashga majbur emas (8-band).

Qarorni kim chiqarishga haqli

Vakolatlar MJtK 248-moddasining 2-qismida sanab o‘tilgan.

Agar inspektor o‘z ro‘yxatidan tashqaridagi modda bo‘yicha qaror chiqargan bo‘lsa, qaror bekor qilinadi va ish uni ko‘rishga vakolatli organga topshiriladi (321-moddaning 4-qismi). E’tibor bering: bu har doim ham ishning tugashi emas — agar muddatlar (36-modda) o‘tmagan bo‘lsa, vakolatli shaxs ishni qaytadan ko‘rishi mumkin.

VMQ-975 qoidalari: videokamera, asbob sertifikati, dislokatsiya

YPX xodimlari va yo‘l harakati qatnashchilari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar to‘g‘risidagi nizom (VMQ-975, 2018-yil 1-dekabr) xodimning majburiyatlari va haydovchining huquqlarini belgilaydi. Bu qoidalar ikkala tomonni ham himoya qiladi va ular uchun yo‘lda bahslashish shart emas: ularni bilish va xotirjam foydalanish kifoya.

• Xodim xizmatni ochiq, mobil videokamera bilan o‘taydi (14, 41-bandlar).
• U yaqinlashadi, o‘zini tanishtiradi, talab qilinganda ko‘krak nishoni raqamini aytadi va guvohnomasini ko‘rsatadi; videoyozuv olib borilayotganini ma’lum qiladi (14-band).
• To‘xtatish sababini va huquqbuzarlik mohiyatini tushuntiradi, bayonnoma tuzishda huquq va majburiyatlarni hamda shikoyat qilish huquqini tushuntiradi (14-band).
• Transport vositasini faqat 6-banddagi asoslar bo‘yicha to‘xtatish mumkin; asossiz to‘xtatish taqiqlanadi (16-band).
• Ruxsatnomasi yoki sertifikati bo‘lmagan asboblar qo‘llanilmaydi; talab qilinganda xodim asbob ko‘rsatkichini va sertifikatini ko‘rsatadi (14, 18-bandlar). Ruxsatnomasiz, sertifikatsiz yoki sertifikati muddati o‘tgan asbob ma’lumotlari asosida chiqarilgan qarorlar yuridik kuchga ega emas (28-band).
• Haydovchi asbob ko‘rsatkichiga rozi bo‘lmasa, holat xolislar ishtirokida rasmiylashtiriladi (29-band).
• Haydovchi o‘zining audio va videoyozuvini olib borishga hamda mobil videokamerasi bo‘lmagan xodimga hujjatlarni ko‘rsatmaslikka haqli (18-band).
• Xodimga biriktirilgan hududdan (dislokatsiyadan) tashqarida tuzilgan bayonnoma yuridik kuchga ega emas. Istisno — YTH va xavfsizlikka tahdid soluvchi huquqbuzarliklar (42-band).

Amalda bu shuni anglatadi: asbob ko‘rsatkichiga rozi bo‘lmasangiz, buni darhol ayting va sertifikatni ko‘rsatishni so‘rang; o‘zingiz yozib boring. Bularning barchasi keyinchalik shikoyatda isbot bo‘ladi. Shikoyatda Nizomning band raqamini ko‘rsating.

Inspektor jarimasini shikoyat qilishning sakkiz asosi

Eng ishonchlisi — hujjatlarning o‘zidan ko‘rinib turgan dalillar: bayonnoma yo‘q, bir yil o‘tgan. Protsessual dalillar buzilish jiddiy va tasdiqlangan bo‘lsa, salmoqqa ega. Plenumning 35-son qarori (12-band) ishni shaxs ishtirokisiz ko‘rishga faqat uni o‘z vaqtida xabardor qilinganligi haqida ma’lumot bo‘lganda yo‘l qo‘yadi.

Haydovchida ko‘pincha o‘z isboti bo‘lmaydi: ko‘krak kamerasi yozuvi, dislokatsiya haqidagi ma’lumot va asbob sertifikati organda saqlanadi. Shuning uchun shikoyatga ularni talab qilib olish to‘g‘risida iltimosnoma kiritiladi — bu alohida tartib-taomil emas, paketning odatiy qismi.

Imkoniyat qachon kam

• Mohiyatga ta’sir qilmaydigan mayda texnik xato: manzildagi xato, noaniq ifoda. 321-moddaning 2-qismi jiddiy buzilishlarni talab qiladi, kassatsiyada esa mohiyatan to‘g‘ri qaror faqat rasmiy asoslar bilan bekor qilinmaydi (324²¹-moddaning 2-qismi). Qo‘shimcha dalil sifatida — ha, yagona dalil sifatida — kuchsiz.
• Jarima joyida e’tirozsiz to‘langan, bayonnoma tuzilmagan. Qonun bunga yo‘l qo‘yadi (283-modda), bunday jarimaning ijrosini esa shikoyat to‘xtatmaydi.
• «Belgini ko‘rmabman», «shoshayotgan edim», «birinchi marta». Bular bekor qilish asoslari emas, yengillashtiruvchi holatlar (31-modda). Ular bilan jazoni yengillashtirish yoki ma’muriy ogohlantirish qo‘llashni (24¹-modda) so‘rashadi. Ogohlantirish faqat 125-moddaning 1–2-qismlari, 128¹, 128², 128⁶, 135¹-moddalar va 138-moddaning 1–2-qismlari bo‘yicha, chin dildan pushaymon bo‘linganda va yiliga bir martadan ko‘p bo‘lmagan holda qo‘llaniladi. Pushaymonlik «huquqbuzarlik bo‘lmagan» degan dalil bilan sig‘ishmaydi, shuning uchun ular bitta shikoyatda birlashtirilmaydi.
• Organdan jarimani sanksiyaning eng kam miqdoridan pastga tushirishni so‘rash. Organ jazoni faqat sanksiya doirasida, kuchaytirmagan holda o‘zgartiradi (321-moddaning 1-qismi 4-bandi); eng kam chegaradan past jazoni faqat sud tayinlashi mumkin (33-modda).
• Xuddi shu shikoyatda inspektorni jazolash yoki kompensatsiya undirish talabi. Bu 321-modda bo‘yicha vakolatlarga kirmaydi. Xodimlarning harakatlari ustidan alohida, qonunda belgilangan tartibda shikoyat qilinadi (VMQ-382, 10-band).

Shikoyat qayerga beriladi

Elektron murojaatda dalillar tasdiqlansa, qaror MJtK 271-moddasi bo‘yicha, ya’ni ish yuritishni tugatish haqida qabul qilinadi (VMQ-382, 14-band). Ammo urinish bitta. Jarima bilan birga ballar yozilgan, summa katta yoki haydovchilik huquqidan mahrum bo‘lish xavfi bo‘lsa, darhol sudga murojaat qilish ishonchliroq. Yuqori turuvchi organ rad etsa, sudga murojaat qilish imkoniyati va muddatini MJtK to‘g‘ridan-to‘g‘ri tartibga solmaydi. Shikoyatni qanday tuzish va nima ilova qilish — «Jarimaga shikoyat: ariza namunasi va hujjatlar» maqolasida.

Pul: to‘lash muddati, chegirma, ballar

• To‘lash muddati: YHQ buzilganligi uchun jarima qaror chiqarilgan kundan 60 kun ichida; shikoyat rad etilsa — xabarnoma olingandan keyin 30 kun ichida to‘lanadi (332-moddaning 2-qismi).
• Chegirma: qaror topshirilgan kundan 15 kun ichida summaning 50 foizi yoki 30 kun ichida 70 foizi to‘lansa, qolgani kechiriladi (332¹-moddaning 1-qismi). Qaror ustidan shikoyat qilingan bo‘lsa, chegirma qo‘llanilmaydi (2-qism). Jarima kichik, asos kuchsiz bo‘lsa, chegirma bilan to‘lash halolroq — hisob «50 foiz chegirma yoki jarimaga shikoyat» maqolasida.
• Ijroni to‘xtatish: muddatida berilgan shikoyat qarorning ijrosini shikoyat ko‘rib chiqilgunga qadar to‘xtatadi; istisno — joyida undiriladigan jarima (318-modda).
• Jarima ballari 125-moddaning 3 va 5-qismlari, 126-modda, 127-moddaning 1-qismi, 128³-modda, 128⁴-moddaning 2-qismi, 128⁵, 128⁶, 128⁸, 128⁹, 129, 130-moddalar va 137-moddaning 1-qismi bo‘yicha jarima bilan birga yoziladi — bitta huquqbuzarlik uchun 2 balldan ko‘p emas, bir yildan keyin olib tashlanadi. Bir yilda 12 balldan ortiq bo‘lsa — sud qarori bilan kamida 6 oyga transport vositasini boshqarish huquqidan mahrum qilish (34¹-modda). Qaror bekor qilinsa, ballar ham olib tashlanadi. Batafsil — jarima ballari haqidagi maqolada.
• Agar allaqachon to‘lagan bo‘lsangiz, qaror bekor qilinib, ish tugatilsa, pul qaytariladi (324-modda).

Shikoyatga nima ilova qilinadi

• qaror nusxasi va, agar berilgan bo‘lsa, bayonnoma nusxasi;
• qaror nusxasi olingan sanani tasdiqlovchi hujjat;
• videoregistrator yozuvi (fayl va kadrlar), suhbatning o‘zingiz olgan audio yoki videoyozuvi, joy surati va sxemasi;
• F.I.Sh., manzil va imzo ko‘rsatilgan guvohlar ko‘rsatmalari;
• xodim mobil kamerasining yozuvini, uning dislokatsiyasi haqidagi ma’lumotni va asbob sertifikatini talab qilib olish to‘g‘risida iltimosnoma;
• jarima to‘langan bo‘lsa — kvitansiya.

Bayonnoma nusxasi sizga berilmagan bo‘lsa, buni shikoyatda ko‘rsating: nusxaning berilmagani — Plenumning 35-son qarori (7-band) bayonnomani qaytarish uchun asos deb atagan buzilishlardan biri.

Tipik xatolar

• Hujjatlar va normalar o‘rniga xodimning shaxsi haqida yozish: shikoyat 321-modda bo‘yicha dalillarga qarab baholanadi.
• Jarimani joyida to‘lab, keyin uni shikoyat qilishga urinish.
• «Huquqbuzarlik bo‘lmagan» degan dalilni 24¹-modda bo‘yicha ogohlantirish so‘rovi bilan birlashtirish.
• Elektron murojaatni shoshilib yuborish: xuddi shu mazmun bilan u qayta ko‘rilmaydi.
• O‘z yozuvingiz, guvohlar va talab qilib olish to‘g‘risidagi iltimosnomasiz faqat «inspektorda kamera yo‘q edi» deb yozish.
• 10 kunni o‘tkazib yuborish. Bu allaqachon sodir bo‘lgan bo‘lsa — «Jarimaga shikoyat muddati o‘tib ketdi: qanday tiklash mumkin» maqolasini o‘qing.

Hujjatlar paketini qanday tayyorlash

Jarima-navigator — Brix xizmati (ijrochi — «BAHA AI» MChJ): u qarorni tekshiradi — muddat, modda, sanalar va asoslar — va paket tayyorlaydi: qonundagi asoslar bo‘yicha shikoyat, muddat o‘tkazib yuborilgan bo‘lsa — uni tiklash iltimosnomasi, organga shikoyat berilganligi haqida xabarnoma va my.gov.uz uchun matn. Avval — muddat va foydani tekshirish: chegirma bilan to‘lash (MJtK 332¹-moddasi) foydaliroq bo‘lsa, xizmat buni to‘lovdan oldin aytadi. Shikoyatni o‘zingiz imzolaysiz va topshirasiz; ish bo‘yicha sizning nomingizdan faqat advokat ishtirok eta oladi (MJtK 294, 297-moddalari). Boshlash — xizmat sahifasida yoki Telegramda: @jarimastopbot. Pactum xizmat haqida ma’lumot beradi; savollar — +998 99 050 50 70.

Ko‘p beriladigan savollar

Bayonnoma tuzilmagan bo‘lsa, YPX jarimasini shikoyat qilish mumkinmi?

Ha, agar bu kamera bo‘lmasa va siz jarimani joyida e’tirozsiz to‘lamagan bo‘lsangiz. YHQ buzilganligi uchun bayonnoma jarima miqdoridan qat’i nazar tuziladi (MJtK 283-moddasining 1-qismi).

Inspektor asbob sertifikatini ko‘rsatishi shartmi?

Talab qilinganda — ha: u asbob ko‘rsatkichini va sertifikatini ko‘rsatadi (VMQ-975, 14, 18-bandlar). Ko‘rsatkichga rozi bo‘lmasangiz, holat xolislar ishtirokida rasmiylashtiriladi (29-band), sertifikatsiz asbob ma’lumotlari bo‘yicha qarorlar esa yuridik kuchga ega emas (28-band).

Menga bayonnoma nusxasi berilmadi. Nima qilish kerak?

Buni shikoyatda ko‘rsatish kerak. Nusxaning berilmagani — sud bayonnomani qaytaradigan buzilish (Plenumning 35-son qarori, 7-band), shaxs huquqlarining buzilishi esa qarorni bekor qilish uchun asos (8-band).

Inspektor jarimasini my.gov.uz orqali shikoyat qilish mumkinmi?

Ha, 1054-son xizmat bayonnomalar bo‘yicha qarorlarni ham qabul qiladi. Javob 5 kunda, qo‘shimcha o‘rganish kerak bo‘lsa — 10 kunda; xuddi shu mazmundagi takroriy murojaat ko‘rib chiqilmaydi (VMQ-382, 12–13-bandlar).

Qaror bekor qilinsa, jarima ballari olib tashlanadimi?

Ballar qaror bo‘yicha jarima bilan birga yoziladi (34¹-modda), shuning uchun qarorning bekor qilinishi ularni ham yo‘qqa chiqaradi.

Inspektorning xatti-harakati ustidan shikoyat qilish mumkinmi?

Ha, lekin bu alohida, «qonunda belgilangan tartibdagi» tartib-taomil (VMQ-382, 10-band). Qaror ustidan shikoyatda bunday talablar ko‘rib chiqilmaydi.

Manbalar

• O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi: 24¹, 31, 33, 34¹, 36, 248, 271, 276–277, 281–283, 294, 305, 311, 314–321, 324, 324³, 332, 332¹-moddalar
• VMQ-975 (2018-yil 1-dekabr), YPX xodimlari va yo‘l harakati qatnashchilari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar to‘g‘risidagi nizom, 6, 14, 16, 18, 21–22, 28, 29, 41, 42-bandlar
• Oliy sud Plenumining 2018-yil 30-noyabrdagi 35-son qarori, 7, 8, 12-bandlar
• VMQ-382 (2024-yil 3-iyul), 6, 8, 10, 12–14-bandlar
• O‘RQ-1116-son Qonun (2026-yil 4-fevral): ma’muriy ogohlantirish (24¹-modda)
• my.gov.uz, 1054-son xizmat: YHQ buzilganligi uchun jarimaga shikoyat