Merosda majburiy uluş: kim haqli va u qanday hisoblanadi

Majburiy uluş nima va u nima uçun kerak

Merosda majburiy uluş — bu qonun tomonidan kafolatlangan, muayyan merosxörlar vasiyatnoma mazmunidan qatʼi nazar oladigan mulk qismidir. Meros qoldiruvçi ularni vasiyatnomadan oçiq ravişda çiqarib taşlagan yoki barça mulkni uçinçi şaxslarga ötkazgan bölsa ham, qonun bunday merosxörlarga minimal himoyani taʼminlaydi.

Amaliyotimda tez-tez şunday holatlarni köraman: qarindoşlar yaqinlarining ölimidan söng vasiyatnoma haqida bilib, sarosimaga tuşib qoladi: «Bizga heç narsa tegmaydimi?» Aynan şunday holatlar uçun Özbekiston qonunçiligi majburiy uluş institutini nazarda tutgan.

Asosiy jihatlar:

• Majburiy uluş faqat vasiyatnoma mavjud bölganda amal qiladi; qonun böyiça meros qoldirişda u qöllanilmaydi.
• Bu huquqqa ega bölgan şaxslar doirasi qatʼiy çeklangan — barça qarindoşlar emas.
• Uluş miqdori maxsus qoidalar böyiça hisoblanadi, özboşimçalik bilan emas.
• Uni notarius orqali belgilangan muddatda rasmiylaştiriş kerak.

---

Majburiy uluşga kim haqli

Majburiy uluş huquqini qonun merosxörlarning eng himoyaga muhtoj toifalariga — alohida himoyaga ehtiyoj sezadiganlarga — beradi:

• Voyaga etmagan bolalar — meros qoldiruvçining 18 yoşga tölmagan farzandlari.
• Mehnatga layoqatsiz bolalar — yoşidan qatʼi nazar, mehnatga layoqatsiz deb tan olinganlar.
• Mehnatga layoqatsiz turmuş örtoği — meros qoldiruvçining mehnatga layoqatsiz eri yoki xotini.
• Mehnatga layoqatsiz ota-ona — meros qoldiruvçining mehnatga layoqatsiz ota-onasi.
• Mehnatga layoqatsiz qaramoğidagilar — qonunda nazarda tutilgan hollarda, vafot etgan bilan birga yaşaган va uning qaramoğida bölgan şaxslar.

Muhim: voyaga etgan va mehnatga layoqatli bolalar, aka-ukalar, opa-singillar va boşqa qarindoşlar vasiyatnomada eʼtiborga olinmagan bölsa ham bu doiraga kirmaydi.

---

Majburiy uluş qanday hisoblanadi

Majburiy uluş merosxör qonun böyiça meros olganida (yaʼni vasiyatnoma bölmaganida) oladigan uluşning kamida yarmini taşkil etadi.

Hisoblaş mantiqining namunasi:

Faraz qilaylik, meros qoldiruvçining ikki farzandi va mehnatga layoqatsiz turmuş örtoği bor. Qonun böyiça meros qoldirişda ularning har biri mulkning ⅓ qismini olardi. Demak, ularning har birining majburiy uluşi ⅓ dan kamida ½, yaʼni butun merosning kamida ⅙ qismini taşkil etadi.

Hisoblaşda vasiyatnomada körsatilgan mulk emas, balki barça meros mulki qiymati, jumladan, uy-rözğor buyumlari ham hisobga olinadi.

---

Notariusga qanday hujjatlar olib boriş kerak

Majburiy uluşga bölgan huquqni rasmiylaştiriş uçun odatda quyidagilar talab etiladi:

• Meros qoldiruvçining ölim guvohnomasi.
• Pasportingiz (şaxsni tasdiqlovçi hujjat).
• Qarindoşlik yoki qaramoğida bölişni tasdiqlovçi hujjatlar: tuğiliş guvohnomasi, nikoh guvohnomasi, qaramoğida ekanligini belgilaş töğrisidagi sud qarori va h.k.
• Mehnatga layoqatsizlikni tasdiqlovçi hujjat (pensiya guvohnomasi, nogironlik maʼlumotnomasi — zarur hollarda).
• Meros qoldiruvçining mulkiga oid maʼlumotlar (köçmas mulkka doir huquq belgilovçi hujjatlar, köçirmalar va h.k.) — agar ular sizda bölsa.

Barça bu hujjatlarni oldindan tayyorlab, merosni qabul qiliş uçun qonunda belgilangan muddatda notariusga borişingizni tavsiya qilaman. Ötkazib yuborilgan muddatni tiklaş mumkin, ammo bu sud jarayonini talab etadi.

---

FAQ: Tez-tez söraladigan savollar

Meros qoldiruvçi majburiy uluş huquqidan mahrum qila oladimi?

Umumiy qoida böyiça — yöq. Vasiyatnoma bu huquqni bekor qila olmaydi. Biroq istisnoli hollarda sud majburiy uluşni kamaytirişi yoki uni berişdan boş tortişi mumkin — masalan, vasiyatnoma böyiça merosxör meros qoldiruvçi hayotligida mulkdan foydalanib kelgan bölsa, majburiy merosxör esa foydalanmagan bölsa.

Agar vasiyat qilingan mulk majburiy uluşni qoplaşga yetmasa-çi?

U vasiyat qilinmagan mulk hisobidan tölanadi, yetarli bölmasa esa — vasiyatnoma böyiça merosxörlarning uluşlarini kamaytiriş yöli bilan.

Majburiy uluş har doim mulkning bir qismi körinişida berilaveradimi?

Har doim emas. Tomonlarning kelişuvi yoki sud qarori bilan u pul ekvivalentida tölanişi mumkin.

Majburiy uluş huquqi haqida maxsus arizа beriş kerakmi?

Ha. Notarius uni avtomatik ravişda bermaydi. Meros işini olib borayotgan notariusga murojaat etib, belgilangan muddatda öz huquqlaringizni eʼlon qiliş kerak.

Majburiy uluşdan voz keçiş mumkinmi?

Ha, merosxör undan voz keça oladi. Biroq muayyan şaxs foydasiga voz keçişga, odatda, ruxsat berilmaydi — faqat şartсиз voz keçiş mumkin.

---

Eslatma

Uşbu maqola umumiy maʼlumot xarakteriga ega va şaxsiy notarial maslahatni almaştirmaydi. Har bir meros holati öziga xos bölib, meʼyorlar va tariflar özgarişi mumkin — aniq maʼlumotlarni murojaat kuni notariusdan oling.

---

Yordam uçun murojaat qiling

Merosda majburiy uluş masalalari bilan duç kelgan bölsangiz yoki öz aniq holatingizni tuşunib olmoqçi bölsangiz — Toşkent şahrining Yunusobod tumanidagi notarial kontoramga maslahatga taklif etaman. Barça hujjatlarni töğri rasmiylaştirişga va qonuniy manfaatlaringizni himoya qilişga yordam beramiz.