O‘zbekistonda korporativ kotib: xorijiy ishtirokdagi kompaniyaning yillik komplayensi (2026)

2026-yil oktyabr holatiga ko‘ra O‘zbekiston qonunchiligi masʼuliyati cheklangan jamiyatda (MChJ) alohida korporativ kotib lavozimini nazarda tutmaydi: O‘RQ-1137-son Qonun faqat umumiy yig‘ilish kotibini biladi, aksiyadorlik jamiyatida esa korporativ maslahatchini, agar ustavda bu lavozim joriy etilgan bo‘lsa, kuzatuv kengashi tayinlaydi. Shu sababli O‘zbekistonda kotiblik xizmatlari — kompaniyaning korporativ taqvimini yuritish: yillik umumiy yig‘ilish 30-iyungacha, moliyaviy hisobot 1-martgacha (MHXS bo‘yicha — 1-maygacha), audit (majburiy bo‘lsa) 15-iyungacha, o‘zgarishlarni qayta ro‘yxatdan o‘tkazish 10 yoki 30 kun ichida. Quyida xorijiy ishtirokdagi MChJ uchun oyma-oy taqvim va jarimalar keltirilgan.

Qisqacha

• Lavozim yo‘q, vazifa bor. Yig‘ilish bayonnomasini rais va kotib uch kundan kechiktirmay imzolaydi, kotib ko‘chirmani besh ish kuni ichida ishtirokchilarga yuboradi (O‘RQ-1137, 36-modda).
• Yillik yig‘ilish — 30-iyungacha. U moliya yili tugaganidan keyin olti oydan kechiktirmay o‘tkaziladi (32-modda), moliya yili esa — kalendar yil (Buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonun, 24-modda).
• Hisobot — 1-martgacha. Milliy standartlar (BHMS) bo‘yicha yillik moliyaviy hisobot va foyda solig‘i deklaratsiyasi — 1-martgacha, MHXS bo‘yicha hisobot — 1-maygacha.
• Audit — chegaralar bo‘yicha. Tijorat tashkiloti hisobot yili yakunida uchta shartdan ikkitasiga mos kelsa, audit majburiy: aktivlar 100 000 BHMdan, tushum 200 000 BHMdan ortiq (BHM 440 000 so‘m bo‘lganda — 44 va 88 mlrd so‘m), o‘rtacha yillik xodimlar soni 100 nafardan ko‘p; xulosa nusxasi soliq organiga 15-iyungacha topshiriladi (O‘RQ-677, 35-modda).
• O‘zgarishlar — 10 va 30 kun. Manzil — 10 kun, ustav va ulushlar — 30 kun ichida (66-son VM qarori, 7-ilova); manzil haqida xabar bermaslik uchun mansabdor shaxsga 10–15 BHM jarima (MJtK, 176²-modda).
• Sof aktivlar. Ikkinchi va keyingi moliya yillari yakunida sof aktivlar ustav fondidan kam bo‘lsa, jamiyat uni kamaytirishi shart (O‘RQ-1137, 20-modda).

Qisqartmalar: BHM — bazaviy hisoblash miqdori (440 000 so‘m); MJtK — Maʼmuriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks; SK va FK — Soliq va Fuqarolik kodekslari.

O‘zbekistonda korporativ kotib lavozimi bormi

MChJda — yo‘q. Direktor jamiyat nomidan ishonchnomasiz harakat qiladi va ishonchnomalar beradi (O‘RQ-1137, 42-modda), qonundagi «kotib» so‘zi esa faqat umumiy yig‘ilishga tegishli (36-modda). Kotiblik vazifasini yig‘ilish tasdiqlaydigan ichki hujjatlarda belgilash mumkin (31-modda), biroq bunday xodim boshqaruv organiga aylanmaydi.

Aksiyadorlik jamiyatida (AJ) korporativ maslahatchini, ustavda bu lavozim bo‘lsa, kuzatuv kengashi tayinlaydi; u kengashga hisobdor bo‘lib, korporativ qonunchilikka rioya etilishini nazorat qiladi (AJ to‘g‘risidagi qonun, 75 va 110-moddalar).

Korporativ hamrohlik kimga kerak

• Xorijiy investitsiyali korxonaga (xorijiy ulush 15% va undan ortiq, O‘RQ-598, 3-modda), egasi chet elda bo‘lsa.
• Yagona ishtirokchili MChJga: uning qarorlari yozma rasmiylashtiriladi (38-modda).
• Qo‘shma korxonaga: tartib buzib qabul qilingan qarorni qarshi ovoz bergan yoki ovoz bermagan ishtirokchi ikki oy ichida sudda nizolashishi mumkin (45-modda).

Xorijiy ishtirokdagi MChJning yillik taqvimi

Hisobot soliq organiga 1-martgacha topshiriladi, yig‘ilish esa uni 30-iyungacha tasdiqlaydi (31, 32-moddalar). U mulkdorlar va statistika organlariga ham taqdim etiladi (Buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonun, 25-modda). 20% dan ortiq ulushli xorijiy ona kompaniya bilan bitimlar summasidan qatʼi nazar soliq uchun nazorat qilinadigan bitimlardir: yiliga 5 mlrd so‘mlik chegara faqat rezidentlar o‘rtasidagi bitimlarga tegishli (SK 37, 180-moddalar).

Majburiy auditdan kim o‘tadi

Ro‘yxatda, xususan, AJlar, banklar, sug‘urta tashkilotlari, davlat ulushi bor kompaniyalar, birjalar hamda yuqoridagi uchta shartdan ikkitasiga mos keladigan tijorat tashkilotlari (O‘RQ-677, 35-modda). Xorijiy ishtirok ro‘yxatda yo‘q, ammo auditni yig‘ilish tayinlashi mumkin (O‘RQ-1137, 53-modda), foyda hisobiga ustav fondini oshirish esa o‘tgan yil uchun tashqi audit tasdiqlagan hisobotni talab qiladi (18-modda).

Yillik umumiy yig‘ilish bosqichma-bosqich

• Chaqirish. Yig‘ilishni ijro etuvchi organ chaqiradi (32-modda). Har bir ishtirokchiga ro‘yxatdagi manzili bo‘yicha kamida 30 kun oldin xabar beriladi (34-modda).
• Materiallar. Yillik hisobot, taftish komissiyasi (tuzilgan bo‘lsa, hisobot va balansni oldindan tekshirishi shart, 51-modda) va auditor xulosalari, nomzodlar, ustavga o‘zgartishlar loyihalari (34-modda).
• Kun tartibi. Ishtirokchi masalalarni kamida 15 kun oldin taklif qiladi, o‘zgargan kun tartibi haqida kamida 10 kun oldin xabar qilinadi; ustav muddatlarni qisqartirishi mumkin (34-modda).
• Xorijiy ishtirokchi. Yuridik shaxs ishonchnomasini rahbar imzolaydi, muhr — mavjud bo‘lsa; jismoniy shaxs ishonchnomasi notarial tasdiqlanadi (35-modda). Mutlaq vakolatdagi masalalar sirtdan ovoz berish bilan faqat ustav ruxsat bersa hal qilinadi (37-modda).
• Bayonnomani rais va kotib uch kunda imzolaydi, ko‘chirma besh ish kunida pochta yoki elektron pochta orqali barcha ishtirokchilarga yuboriladi (36-modda).
• Yagona ishtirokchi qarorlarni yakka o‘zi qabul qiladi va yozma rasmiylashtiradi (38-modda). Qonunda bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri yozilmagan, ammo yillik natijalarni ham shu muddatda — 30-iyungacha tasdiqlash maʼqul (32-modda).

Dividendlar qarordan keyin 60 kundan kechiktirmay to‘lanadi (26-modda); ustav fondi to‘liq to‘lanmaguncha yoki sof aktivlar ustav va zaxira fondlaridan kam bo‘lsa, ularni taqsimlab bo‘lmaydi (27-modda). Xorijiy ishtirokchiga to‘lashda MChJ soliq agenti (SK 352, 355-moddalar); stavkalar — norezidentga dividend solig‘i haqidagi maqolada.

Kompaniyadagi o‘zgarishlar: qayta ro‘yxatdan o‘tkazish muddatlari

Qayta ro‘yxatdan o‘tkazish 30 daqiqagacha, ustav fondi o‘zgarganda va ulush o‘tganda — 16 ish soatigacha, tezlashtirilgan tartibda qo‘shimcha 1 BHM evaziga 2 ish soatigacha davom etadi (66-son VM qarori, 3-ilova va 23-band). Yangi direktor bilan mehnat munosabatlari haqidagi yozuv «Yagona milliy mehnat tizimi»ga alohida kiritiladi (39⁴-band).

Bank, benefitsiarlar, valyuta nazorati, ishonchnomalar, litsenziyalar

• Bank mijoz — yuridik shaxsning mulkdorlari va nazorat qiluvchi shaxslarini identifikatsiya qilishi, maʼlumotlarni muntazam yangilashi, tekshiruvning iloji bo‘lmasa — operatsiyani rad etib, munosabatlarni to‘xtatishi shart (660-II-son Qonun, 7, 15-moddalar). Direktor yoki ishtirokchilar almashsa, bankka darhol xabar bering.
• Benefitsiarlar. Yuridik shaxsni ro‘yxatdan va qayta ro‘yxatdan o‘tkazish arizasida benefitsiar mulkdor — kompaniyaning haqiqiy egasi yoki uni nazorat qiluvchi jismoniy shaxs haqida so‘rovnoma bor, ariza beruvchi esa benefitsiar almashsa, maʼlumot berishini tasdiqlaydi (66-son VM qarori bilan tasdiqlangan Nizomning 5 va 9-ilovalari, III¹-bo‘lim). Bankka egalik zanjiri jismoniy shaxslargacha alohida oshkor qilinadi.
• Valyuta nazorati. Norezidentlar bilan kontraktlar, dalolatnomalar va invoyslar E-kontraktga kiritiladi (283-son VM qarori, 1-band). Oldindan to‘langan import to‘lovdan keyin 180 kun ichida rasmiylashtiriladi, eksport tushumi eksport yoki dalolatnomadan keyin 180 kun ichida kelib tushadi (Nizomning 23–24-bandlari). Yana 45 kundan (kichik biznesga — 90 kundan) ortiq kechikilsa, jarima — repatriatsiya qilinmagan summaning 5%, keyin yana 10% va 35% («Valyutani tartibga solish to‘g‘risida»gi Qonun, 11¹-modda).
• Ishonchnomani MChJ nomidan rahbar imzolaydi, muhr — mavjud bo‘lsa; muddati uch yildan oshmaydi, muddat ko‘rsatilmagan bo‘lsa — bir yil, sanasi yo‘q ishonchnoma haqiqiy emas (FK 138–139-moddalar). Direktor almashuvi ishonchnoma tugashi asoslari qatorida yo‘q (FK 141-modda), shuning uchun avvalgi direktor davrida berilgan ishonchnomalar amalda qoladi. Keraksizlarini bekor qilgan maʼqul, bekor qilinganda esa qonun vakilni va maʼlum uchinchi shaxslarni xabardor qilishni talab qiladi (142-modda).
• Litsenziyalar asosan muddatsiz; tibbiyot, farmatsevtika va qonunda sanalgan boshqa qator litsenziyalar muddati kamida besh yil, ular ariza bo‘yicha uzaytiriladi (O‘RQ-701, 16-modda).

Muddat o‘tkazib yuborilsa nima bo‘ladi

Summalar 2026-yil 1-sentyabrdan 440 000 so‘m bo‘lgan BHM bo‘yicha (PF-115-son Farmon).

Korporativ dosye

Jamiyat ijro etuvchi organi joylashgan yerda yoki ishtirokchilarga maʼlum boshqa joyda taʼsis hujjatlari va ularning ro‘yxatdan o‘tgan o‘zgartishlarini, davlat ro‘yxatidan o‘tganlik hujjatini, mol-mulkka huquq hujjatlarini, umumiy yig‘ilishlar, kuzatuv kengashi va taftish komissiyasi bayonnomalarini, taftish komissiyasi va auditorlar xulosalarini saqlaydi (O‘RQ-1137, 54-modda). Saqlash muddatini ustav belgilaydi; buxgalteriya hujjatlari hisobot yilidan keyin kamida besh yil saqlanadi (Buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonun, 29-modda). Bunga reyestrdan ko‘chirma, ishtirokchilar ro‘yxati (manzillari bilan), ishonchnomalar reyestri va direktor bilan shartnomani qo‘shing.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Yillik yig‘ilish «qachondir» o‘tkaziladi, holbuki muddat — yil tugaganidan keyin olti oy (32-modda).
• Yagona ishtirokchi qarorlarini yozma rasmiylashtirmaydi — bankka direktor vakolatini tasdiqlovchi hujjat yo‘q.
• Manzil o‘zgargan, ammo 10 kunda ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organga xabar berilmagan, litsenziya qayta rasmiylashtirilmagan.
• Ustav fondi bir yilda to‘lanmagan: uni to‘langan miqdorgacha kamaytirish yoki jamiyatni tugatish kerak (20-modda); xorijiy investitsiyali korxona — qonunchilikdagi eng kam miqdordan past emas (O‘RQ-598, 56-modda).
• Sho‘ba kompaniya ona kompaniya qarzlari hisobiga ishlaydi, sof aktivlar manfiy — ikkinchi yil yakunida ustav fondini kamaytirish majburiyati yuzaga keladi, uch oy ichida qaror bo‘lmasa — tugatish haqida daʼvo xavfi (20-modda).
• Ona kompaniya xizmatlari bo‘yicha dalolatnomalar E-kontraktga kiritilmagan.

Muddatlar va narx

Xorijiy investitsiyali korxonani ro‘yxatdan yoki qayta ro‘yxatdan o‘tkazish uchun davlat boji Davlat xizmatlari markazida — 1 BHM, yaʼni 440 000 so‘m, my.gov.uz orqali mustaqil murojaat qilinganda — 90%, yaʼni 396 000 so‘m (O‘RQ-600, ilova, 7-band; 22¹-modda). Korporativ hamrohlik narxini Pactum hujjatlar auditidan keyin aytadi. Kompaniyani, jumladan qo‘shma korxonani ro‘yxatdan o‘tkazish — 1 500 000 so‘mdan boshlab, yakka tartibdagi tadbirkor (YaTT) — 1 000 000 so‘mdan boshlab, biznes uchun litsenziya — 2 500 000 so‘mdan boshlab; narxlar davlat bojlarisiz.

Pactum qanday yordam beradi

• Korporativ taqvimni yuritamiz va muddatlarni oldindan eslatamiz.
• Xabarnomalar, bayonnomalar va yagona ishtirokchi qarorlarini o‘zbek, rus va ingliz tillarida tayyorlaymiz.
• Ustav, ulush, manzil va direktor o‘zgarishlarini ro‘yxatdan o‘tkazamiz, litsenziyalarni qayta rasmiylashtiramiz.
• Bank, auditor va bosh ofis uchun dosye yuritamiz hamda ustavni yangi MChJ qonuniga moslashtiramiz.

Korporativ hamrohlik sahifasidan boshlang yoki konsultatsiyaga yoziling: 60 daqiqa, 300 000 so‘m, xizmat narxiga hisoblanadi. Telefon +998 99 050 50 70, Telegram, info@pactum.uz; ofis — Toshkent, Afrosiyob ko‘chasi, 21.

Ko‘p beriladigan savollar

O‘zbekistonda kompaniya uchun kotiblik xizmatlariga nimalar kiradi?

Yig‘ilishlar va hisobotlar taqvimi, xabarnomalar, bayonnomalar, reyestrga o‘zgarishlarni kiritish, ishonchnomalar hisobi va korporativ dosye. Hujjatlarni direktor va yig‘ilish kotibi imzolaydi (O‘RQ-1137, 36, 42-moddalar).

MChJda korporativ kotib majburiymi?

Yo‘q: O‘RQ-1137 faqat umumiy yig‘ilish kotibini nazarda tutadi. AJda korporativ maslahatchini, ustavda bu lavozim bo‘lsa, kuzatuv kengashi tayinlaydi (AJ to‘g‘risidagi qonun, 75, 110-moddalar).

MChJ ishtirokchilarining yillik yig‘ilishi qachon o‘tkaziladi?

Ustavdagi muddatda, lekin moliya yili tugaganidan keyin olti oydan kechiktirmay, yaʼni 30-iyungacha (32-modda). Xabarnoma kamida 30 kun oldin yuboriladi (34-modda), demak — may oxirigacha.

Xorijiy investitsiyali kompaniyaga audit kerakmi?

Faqat O‘RQ-677 ning 35-moddasiga tushsa, masalan, aktivlar, tushum va xodimlar soni bo‘yicha uchta shartdan ikkitasiga mos kelsa. Auditni yig‘ilish ham tayinlashi mumkin (O‘RQ-1137, 53-modda).

MChJ ustavidagi o‘zgarishlar qancha muddatda ro‘yxatdan o‘tkaziladi?

O‘zgartishlar tasdiqlanganidan keyin 30 kun ichida; ulush o‘tishi — bitimdan keyin 30 kun, pochta manzili — 10 kun ichida (66-son VM qarori, 7-ilova). Uchinchi shaxslar uchun ular davlat ro‘yxatidan o‘tgan paytdan kuchga kiradi (O‘RQ-1137, 14-modda).

O‘zbekistonda MChJ direktorini qanday almashtirish mumkin?

Direktorni umumiy yig‘ilish saylaydi (O‘RQ-1137, 42-modda). Qaror va ishga qabul qilish buyrug‘i Davlat xizmatlari markaziga yoki onlayn topshiriladi: tekshiruv 10 daqiqa, maʼlumotlar real vaqtda o‘zgaradi (66-son VM qarori, 39²–39⁴-bandlar). So‘ng bankni xabardor qilish va avvalgi direktor davrida berilgan ishonchnomalarni ko‘rib chiqish maʼqul: direktor almashuvi ularni bekor qilmaydi (FK 141-modda).

O‘zbekistonda kompaniya yoki YaTT qanday ro‘yxatdan o‘tkaziladi?

To‘liq hujjatlar topshirilgach, ro‘yxatdan o‘tkazish 30 daqiqadan oshmaydi (66-son VM qarori, 3-ilova); yuridik shaxs va YaTT uchun davlat boji Davlat xizmatlari markazida 1 BHM, my.gov.uz orqali — uning 90% (O‘RQ-600). Xorijiy taʼsischi uchun tartib — MChJni ro‘yxatdan o‘tkazish bo‘yicha qo‘llanmada.

O‘zbekistonda qo‘shma korxona qanday ro‘yxatdan o‘tkaziladi?

Odatda xorijiy va mahalliy ishtirokchili MChJ sifatida; xorijiy ulush 15% va undan ortiq bo‘lsa, bu xorijiy investitsiyali korxona (O‘RQ-598, 3-modda) va 66-son VM qarorining 11-ilovasi unga ustav fondining eng kam miqdorini 400 mln so‘m (Qoraqalpog‘iston va Xorazm viloyatida — 200 mln so‘m) qilib belgilaydi. Talab bahsli, ammo amalda ekan, uni rejaga kiriting: qo‘shma korxona haqidagi maqolaga qarang.

Manbalar

• MChJ to‘g‘risidagi O‘RQ-1137-son Qonun, 14, 15, 18–21, 26, 27, 31–38, 42, 45, 51, 53, 54-moddalar
• AJ to‘g‘risidagi 223-I-son Qonun (O‘RQ-370 tahririda), 58, 73, 75, 110-moddalar
• Auditorlik faoliyati to‘g‘risidagi O‘RQ-677-son Qonun, 35-modda
• Buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi Qonun, 24, 25, 29-moddalar
• Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari to‘g‘risidagi nizom, 3567-son, 7, 12-bandlar
• Soliq kodeksi, 37, 180, 182, 273, 338–340, 352, 355, 389, 390, 407, 470-moddalar
• Davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risidagi nizom (66-son VM qarori), 21, 23-bandlar, 5¹-bob, 3, 5, 7, 9, 11-ilovalar
• Davlat boji to‘g‘risidagi O‘RQ-600-son Qonun, 22¹-modda, ilova, 7-band
• Maʼmuriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks, 17³, 165, 175, 175¹, 176², 179¹, 215-moddalar
• Fuqarolik kodeksi, 138, 139, 141, 142, 358¹-moddalar
• Daromadlarni legallashtirishga qarshi kurashish to‘g‘risidagi 660-II-son Qonun, 7, 15-moddalar
• Litsenziyalash to‘g‘risidagi O‘RQ-701-son Qonun, 16, 30-moddalar
• Tashqi savdo operatsiyalari monitoringi to‘g‘risidagi 283-son VM qarori, 1-band; Nizom, 6, 23, 24-bandlar
• Valyutani tartibga solish to‘g‘risidagi Qonun, 11¹-modda
• Investitsiyalar to‘g‘risidagi O‘RQ-598-son Qonun, 3, 56-moddalar
• 2026-yil 23-iyundagi PF-115-son Farmon (BHM miqdori)