Direktor va ishtirokchilar himoyasi, qarzdor bitimlariga e'tiroz bildirish, protseduralarni olib borish va kreditorlar talablari bilan ishlash.
O‘zbekistonda direktor kompaniya qarzlari uchun qachon shaxsan javob beradi?
2022-yil 13-apreldan amal qilayotgan O‘zbekiston Respublikasining O‘RQ-763-son «To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risida»gi qonuni bo‘yicha ikkita mustaqil holatda. Birinchisi: agar bir yoki bir necha kreditorning talabini qondirish qolgan kreditorlar oldidagi majburiyatlarni bajarishni imkonsiz qilsa, rahbar sudga murojaat qilishi shart, bunday ariza taqdim etilmasligi esa belgilangan muddat o‘tganidan keyin yuzaga kelgan majburiyatlar bo‘yicha uning subsidiar javobgarligiga olib keladi. Ikkinchisi: qarzdor ishlarini boshqarayotgan shaxs, agar to‘lovga qobiliyatsizlik uning g‘ayriqonuniy harakatlari tufayli yuzaga kelgan bo‘lsa, javob beradi; javobgarlik miqdori esa kreditorlar talablari reyestriga kiritilgan talablar summasi bilan tugatish massasi o‘rtasidagi farqqa — ya'ni qoplanmagan qarzning hammasiga — teng bo‘ladi.
Bular mavhum xavflar emas, balki bitimlar buziladigan va davlat organlarining qarorlari sizning foydangizga chiqmaydigan real ssenariylar.
Shaxsiy mol-mulk undirish ostida: kvartira, mashina, hisobvaraqlar. Miqdori kreditorlar talablari reyestri bilan tugatish massasi o‘rtasidagi farqqa teng.
Odatiy xato: Cheklangan javobgarlik rahbarni himoya qiladi deb hisoblashgan. Qonunda ikkita mustaqil tarkib bor — arizani muddatida bermaslik va g‘ayriqonuniy harakatlar bilan to‘lovga qobiliyatsizlikka olib kelish.
Aynan shu pauza shaxsiy qarzni yuzaga keltiradi: direktor ariza berish muddati o‘tganidan keyin paydo bo‘lgan majburiyatlar bo‘yicha javob beradi.
Odatiy xato: Muddat qat'iy va qisqa ekanini bilishmagan — ariza asoslar yuzaga kelgan paytdan boshlab bir oydan kechiktirmay sudga yuboriladi. Hisob sud qaroridan ham, kreditor talabidan ham boshlanmaydi.
Olingan summa tugatish massasiga qaytariladi, sobiq ishtirokchi esa o‘zganing to‘lovga qobiliyatsizlik ishida javobgarga aylanadi.
Odatiy xato: Jamiyatdan chiqish kompaniya bilan aloqani uzadi deb hisoblashgan. Qarzdor bitimlariga ish qo‘zg‘atilgunga qadar uch yilgacha bo‘lgan davr uchun e'tiroz bildiriladi, chiqishda ulush to‘lovi bo‘yicha esa retrospektiv davr uzunroq.
To‘lov orqaga qaytariladi, faktning o‘zi esa direktorga qarshi dalilga aylanadi.
Odatiy xato: Navbatga rioya qilish o‘rniga qarzlarni «o‘zinikilarga» tarqatishgan. Alohida kreditor bilan tuzilgan bitim, agar uning talablarini afzal tartibda qondirishga olib kelsa, haqiqiy emas deb topilishi mumkin.
Bekor qilingan hujjatdagi protsedura va muddatlarga vaqt sarflandi, shu orada haqiqiy muddatlar o‘tib ketdi.
Odatiy xato: 1994-yil 5-maydagi 1054-XII-son «Bankrotlik to‘g‘risida»gi qonunga tayanishgan. U o‘z kuchini yo‘qotgan va 2022-yil 13-apreldan boshqacha protseduralar to‘plamiga ega O‘RQ-763-son «To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risida»gi qonun qo‘llaniladi.
Talab o‘z vaqtida yoki kerakli navbatda bildirilmagan, pul esa boshqa kreditorlarga ketadi.
Odatiy xato: Protsedura ketayotganda talab bildirib, reyestrda ishtirok etish o‘rniga qarzdor bilan yozishma orqali ishlashadi.
Ariza berish majburiyati yuzaga kelgan-kelmaganini va qaysi sanadan boshlanganini, qaysi majburiyatlar allaqachon subsidiar javobgarlik zonasiga tushishini hisoblaymiz.
Muddat o‘tkazib yuborilmasligi uchun qarzdor arizasini tayyorlaymiz va yuboramiz — bu eng arzon aralashuv nuqtasi.
Prezumpsiyalar bilan ishlash va rahbarning harakatlari bilan to‘lovga qobiliyatsizlik o‘rtasida sababiy bog‘liqlik yo‘qligini isbotlash.
Retrospektiv davrdagi bitimlar tahlili: qaysilari orqaga qaytariladi va odatdagi xo‘jalik amaliyoti bo‘lganlarini qanday asoslash kerak.
Kuzatuv, sud sanatsiyasi, tashqi boshqaruv, tugatish ish yuritilishi — har bir bosqichda ishtirok va nazorat.
Talablarni bildirish, reyestrga kiritish, boshqaruvchi bilan ishlash va qarzdor bitimlariga e'tiroz bildirish.
Sudga murojaat qilish majburiyati yuzaga kelgan-kelmaganini va necha kun qolganini aniqlaymiz. Qolgan hamma narsa shunga bog‘liq.
Yo‘lni tanlaymiz: qarzdor arizasi, tiklash protsedurasi yoki allaqachon qo‘zg‘atilgan ishda himoya.
Tanlangan protsedurani olib borish, boshqaruvchi, talablar reyestri va kreditorlar yig‘ilishi bilan ishlash.
Subsidiar javobgarlik va bitimlarga e'tiroz bildirish bo‘yicha nizolar — odatda ishning eng qimmat qismi.
Har bir band — birlamchi manbaga havola bilan, siz uni o‘zingiz tekshira olishingiz uchun.
2022-yil 13-apreldan O‘zbekistonda O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 12-apreldagi O‘RQ-763-son «To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risida»gi qonuni amal qiladi.
lex.uz — O‘RQ-763Ilgarigi O‘zbekiston Respublikasining 1994-yil 5-maydagi 1054-XII-son «Bankrotlik to‘g‘risida»gi qonuni O‘RQ-763-son qonun qabul qilinishi munosabati bilan o‘z kuchini yo‘qotdi.
lex.uz — 1054-XII-son qonun (kuchini yo‘qotgan)Qarzdor — yuridik shaxsga to‘rtta protsedura qo‘llaniladi: kuzatuv, sud sanatsiyasi, tashqi boshqaruv va tugatish ish yuritilishi (O‘RQ-763, 30-modda).
lex.uz — O‘RQ-763, 30-moddaQonun vaqtinchalik to‘lovga qobiliyatsizlikni — majburiyatlar yuzaga kelgan sanadan boshlab uch oy davomida bajarilmasligini (shahar tashkil etuvchi va ularga tenglashtirilgan korxonalar uchun — olti oy) — va doimiy to‘lovga qobiliyatsizlikni farqlaydi (O‘RQ-763, 5-modda).
lex.uz — O‘RQ-763, 5-moddaAgar bir yoki bir necha kreditorning talablarini qondirish boshqa kreditorlar oldidagi majburiyatlarni bajarishni imkonsiz qilsa, qarzdor rahbari sudga murojaat qilishi shart (O‘RQ-763, 9-modda).
lex.uz — O‘RQ-763, 9-moddaQarzdor rahbari, tugatish komissiyasi a'zolari yoki tugatuvchi tomonidan sudga ariza taqdim etilmasligi ularning pul majburiyatlari hamda soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha majburiyatlar yuzasidan subsidiar javobgarligiga olib keladi (O‘RQ-763, 10-modda).
lex.uz — O‘RQ-763, 10-moddaQonun qarzdor ishlarini boshqaruvchi shaxslar qatoriga rahbar va ijroiya organi a'zolarini, tugatish komissiyasi yoki tugatuvchini, shuningdek aksiyalar yoki ulushlarning 50 va undan ortiq foizini tasarruf etuvchi shaxslarni kiritadi (O‘RQ-763, 69-modda).
lex.uz — O‘RQ-763, 69-moddaQarzdor ishlarini boshqaruvchi shaxsning subsidiar javobgarligi miqdori kreditorlar talablari reyestriga kiritilgan talablar summasi bilan tugatish massasi o‘rtasidagi farqqa teng (O‘RQ-763, 70-modda).
lex.uz — O‘RQ-763, 70-moddaQonun rad etilishi mumkin bo‘lgan prezumpsiyalarni belgilaydi: boshqacha isbotlanmaguncha, kreditorlar talablarini to‘liq qondirish imkonsizligiga qarzdor bitimlaridan kreditorlarning mulkiy huquqlariga yetkazilgan jiddiy zarar olib kelgan deb hisoblanadi (O‘RQ-763, 70-modda).
lex.uz — O‘RQ-763, 70-moddaQarzdor bitimlariga to‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi ish qo‘zg‘atilgunga qadar uch yilgacha bo‘lgan davr uchun e'tiroz bildirilishi mumkin (O‘RQ-763, 63-modda).
lex.uz — O‘RQ-763, 63-moddaAlohida kreditor bilan tuzilgan bitim, agar u boshqa kreditorlar oldida uning talablarini afzal tartibda qondirishga olib kelsa, haqiqiy emas deb topilishi mumkin (O‘RQ-763, 65-modda).
lex.uz — O‘RQ-763, 65-moddaTo‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risidagi qonunchilikni qo‘llash amaliyoti O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2025-yil 23-iyundagi 13-son qarori bilan tushuntirilgan.
lex.uz — Oliy sud Plenumining 13-son qarori, 23.06.2025| Nimani solishtiramiz | Arizani muddatida bermaslik | To‘lovga qobiliyatsizlikka olib kelish |
|---|---|---|
| Kim javob beradi | Rahbar, tugatish komissiyasi a'zolari, tugatuvchi | Qarzdor ishlarini boshqaruvchi shaxslar, shu jumladan 50 va undan ortiq foiz egalari |
| Nima uchun | Ariza berish muddati o‘tganidan keyin yuzaga kelgan majburiyatlar uchun | To‘lovga qobiliyatsizlikni keltirib chiqargan g‘ayriqonuniy harakatlar uchun |
| Miqdori | Tegishli davr majburiyatlari bo‘yicha | Talablar reyestri bilan tugatish massasi o‘rtasidagi farq |
| Qanday himoyalanish | Murojaat uchun asoslar yuzaga kelmaganini yoki muddatga rioya qilinganini isbotlash | Prezumpsiyalarni va sababiy bog‘liqlikni rad etish |
| Qachon kech bo‘ladi | Bir oylik muddat o‘tganidan keyin | Aktivlar chiqarib yuborilgani va bitimlarga e'tiroz bildirilganidan keyin |
Bu asoslar bir-birini almashtirmaydi: direktor ikkalasi bo‘yicha bir vaqtda javob berishi mumkin. Eng arzoni — ariza berish muddati o‘tguncha aralashish; undan keyin himoya bir necha barobar qimmatga tushadi va yomonroq ishlaydi.
Vaziyatingizni ko‘rib chiqamiz, nimani va qancha muddatda qilish mumkinligini aytamiz, narxni esa hajmni tushunganimizdan keyin aytamiz. Busiz har qanday raqam to‘qima bo‘lardi.
Консультация по задаче — бесплатно. Стоимость работы называем после того, как поймём объём.
Bu yerda sharhlar va keyslar yo‘q: ularni tekshirib bo‘lmaydi. Faqat o‘zingiz tasdiqlay oladigan narsalar bor.
Material ma'lumot uchun bo‘lib, sizning aniq vaziyatingiz bo‘yicha yuridik maslahat hisoblanmaydi. Normalar va tariflar o‘zgaradi — yuqoridagi birlamchi manba havolalari bo‘yicha amaldagi tahrirni tekshiring. Sizning holatingizni baholash uchun ariza qoldiring.